Het rangschikken van de meest seculiere landen ter wereld komt neer op het vergelijken van zeer verschillende juridische modellen. Sommige staten leggen de scheiding van Kerk en Staat in hun grondwet vast, terwijl anderen deze praktiseren zonder het te benoemen. Deze ranglijst is gebaseerd op drie criteria: constitutionele neutraliteit, afwezigheid van publieke financiering van religies en effectieve bescherming van de vrijheid van geweten.
1. Frankrijk
Aanrader : Ontdek de fascinerende wereld van vastgoed in Biarritz
In de lijst van seculiere landen ter wereld vinden we zeer verschillende profielen, van Noord-Europa tot Oost-Azië. Frankrijk blijft de mondiale referentie op het gebied van strikte seculariteit.
De wet van 1905 legt het kader vast: de staat erkent, betaalt of subsidieert geen enkele religie. Deze duidelijke scheiding structureert nog steeds het Franse recht.
Zie ook : De meest interessante gasleverancier: ontleding en tips
In de praktijk evolueert de jurisprudentie voortdurend. De Raad van State en de Hoge Raad hebben sinds 2016 talrijke uitspraken gedaan over crèches in openbare gebouwen, religieuze symbolen op de werkvloer en abaya’s op school. Zelfs het meest strikt seculiere land blijft in permanente herdefinitie.
Dit zogenaamde “strijdmodel” onderscheidt zich door de verbod op ostentatieve religieuze symbolen in het openbaar onderwijs en de opgelegde neutraliteit aan ambtenaren.
2. Japan
De Japanse grondwet van 1947, opgesteld na de Tweede Wereldoorlog, verbiedt de staat om enige voorkeur te geven aan een religieuze organisatie. Er gaat geen publieke financiering naar religies, en religieonderwijs is afwezig in openbare scholen.
In de praktijk doordringt het shintoïsme het dagelijks leven zonder in te grijpen in de politiek. Japanners bezoeken tempels en heiligdommen uit culturele traditie, niet uit doctrinaire toewijding. Religie behoort tot de privésfeer, en de samenleving functioneert zonder dat het debat over seculariteit de publieke ruimte in beslag neemt.
3. Zuid-Korea
De Zuid-Koreaanse grondwet garandeert de vrijheid van religie en verbiedt enige staatsreligie. Het land herbergt een mozaïek van geloofsovertuigingen (boeddhisme, protestantisme, katholicisme, sjamanisme) zonder dat een ervan een bevoorrechte status krijgt.
Deze religieuze pluraliteit creëert een de facto evenwicht: geen enkele religieuze groep is sterk genoeg om de wetgeving te beïnvloeden. De staat blijft neutraal in zijn instellingen, hoewel sommige presidenten hun persoonlijke geloof publiekelijk hebben getoond.
4. Estland
Estland behoort tot de minst religieuze samenlevingen ter wereld. De meerderheid van de bevolking verklaart zich niet verbonden met enige geloofsgemeenschap. De grondwet waarborgt zonder ambiguïteit de scheiding tussen Kerk en Staat.
De vrijwel totale afwezigheid van religieuze praktijk maakt het debat over seculariteit bijna overbodig. Geen spanningen rond religieuze symbolen, geen geschillen over de financiering van religies. Dit is een geval waarin juridische seculariteit samenvalt met een diepe secularisatie van de samenleving.
5. Tsjechië
Net als Estland heeft Tsjechië een van de hoogste percentages atheïsme of agnosticisme in Europa. De grondwet vermeldt geen officiële religie, en de financiering van kerken, die lange tijd was overgebleven uit het communistische tijdperk, is geleidelijk verminderd.
Secularisatie is er verankerd in de geschiedenis: wantrouwen tegenover de katholieke Kerk dateert uit de Hussitische oorlogen. We zien een bevolking die seculariteit en intellectuele onafhankelijkheid associeert, zonder openlijke vijandigheid tegenover gelovigen.
6. Uruguay
Uruguay is een uitzondering in Latijns-Amerika. Religieuze feestdagen zijn zelfs hernoemd: Kerstmis heet officieel “Familiedag”.
De staat subsidieert geen enkele religie, en religieuze symbolen zijn afwezig in openbare gebouwen. Dit model heeft decennia van militaire dictatuur doorstaan zonder in twijfel te worden getrokken.
7. Nederland
Nederland heeft geen expliciet seculiere grondwet in de Franse zin, maar de neutraliteit van de staat functioneert daar al tientallen jaren. Het systeem is gebaseerd op tolerantie en co-existentie (de beroemde “zuil” van geloofsgemeenschappen heeft plaatsgemaakt voor een zeer geseculariseerde samenleving).
De meningen verschillen over de classificatie van Nederland als “seculier” in strikte zin, omdat de staat gedeeltelijk confessionele scholen financiert. De religieuze praktijk is echter spectaculair gedaald, en de wetgeving blijft neutraal over gewetenskwesties.
8. Australië
Artikel 116 van de Australische grondwet verbiedt het Gemenebest om een religie te vestigen of een religieuze praktijk op te leggen. Dit kader, geïnspireerd door het eerste amendement van de Verenigde Staten, waarborgt de federale neutraliteit.
In de praktijk blijft Australië pragmatisch. Schoolkapelletjes bestaan, sommige religieuze scholen ontvangen publieke fondsen. Maar geen enkele geloofsgemeenschap beïnvloedt direct de federale wetgeving, en de Australische samenleving seculariseert zich snel.
9. Mexico
Mexico heeft de scheiding van Kerk en Staat in zijn grondwet van 1917 vastgelegd, in een context van open conflict met de katholieke Kerk. De Leyes de Reforma van de 19e eeuw hadden al de bezittingen van de geestelijkheid genationaliseerd.
Het Mexicaanse model komt qua radicaliteit historisch gezien dicht bij het Franse model. Ondanks een overwegend katholieke bevolking handhaaft de staat een strikte institutionele neutraliteit.
10. Turkije
Turkije heeft van het kemalisme een constitutionele seculariteit geërfd die in de jaren 1920 van bovenaf werd opgelegd. De staat controleert de religieuze zaken via het Diyanet, een instelling die de moskeeën en de opleiding van imams beheert.
Dit model stelt een paradox aan de orde: de staat noemt zichzelf seculier terwijl het direct het soennitische islam beheert. Sinds de jaren 2010 merkt het Pew Research Center een toename van overheidsbeperkingen op religie in verschillende landen, inclusief staten die zich als neutraal presenteren. Turkije illustreert deze spanning tussen constitutionele seculariteit en staatscontrole over religie.
Deze ranglijst toont aan dat er niet één enkel model van seculariteit bestaat. Tussen de strikte Franse scheiding en de pragmatische Australische neutraliteit, heeft elk land te maken met zijn geschiedenis, zijn religieuze demografie en zijn politieke machtsverhoudingen. Seculariteit blijft een levend kader, dat door elke generatie opnieuw wordt gedefinieerd.